Son zamanlar Azərbaycan Respublikasının rezidenti olan hüquqi şəxslərin xaricdə ofislərin açılması və bu ofislərin fəaliyyətinin formalaşması ilə bağlı xərclərinin uçot və hesabatlılıq məsələləri çox aktuallaşıb. Yerli sahibkarlar xaricdən malların idxalı ilə bağlı həmin ölkələrdə ofislər açır, işçilərinə mənzil kirayələyir, onları əməkhaqqı və digər saxlanma xərcləri ilə təmin edirlər. Bəs vergi ödəyicisi bu xərcləri necə uçota almalıdır? Xaricdə ofislərin saxlanması ilə bağlı olan xərclər vergi ödəyicisinin gəlirdən çıxılan xərci kimi nəzərə alınacaqmı?
Sərbəst auditor Altay Cəfərov suallarına aydınlıq gətirir.
Vergi Məcəlləsinin 19-cu maddəsində “daimi nümayəndəlik” anlayışının açılışı verilib. Maddəyə diqqət yetirdikdə aydın olur ki, bu maddə qeyri-rezidentlərin fəaliyyəti ilə bağlıdır. Yəni yerli rezident şəxslərin xarici ölkələrdə daimi nümayəndəlik formasında fəaliyyəti həmin maddə ilə tənzimlənmir.
Vergi Məcəlləsinin 104.1-ci maddəsinə əsasən, rezident müəssisə üçün vergitutma obyekti onun mənfəətidir. Vergi ödəyicisinin bütün gəlirləri, o cümlədən onun Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda daimi nümayəndəlikləri vasitəsilə əldə etdiyi gəlirləri, Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda əldə etdiyi dividend, faiz, royalti (vergidən azad edilən gəlirdən başqa) ilə bu Məcəllənin X fəslində göstərilən gəlirdən çıxılan xərc (vergidən azad edilən gəlirlər üzrə çəkilən xərclərdən başqa) arasındakı fərq mənfəətdir.
Maddədən aydın olur ki, rezident hüquqi şəxsin xaricdə daimi nümayəndəlikdən əldə edilən gəlirləri mənfəət vergisi üçün vergitutma obyektidir. Rezident hüquqi şəxsin xarici ölkədə fəaliyyəti artıq həmin xarici ölkənin qanunları ilə tənzimlənir. Yəni xaricdə ofis açmış rezident hüquqi şəxs həmin ölkədə vergi uçotuna alınaraq daimi nümayəndəlik qaydasında fəaliyyətini davam etdirə bilər. İkinci hal kimi isə xaricdə ofis açan rezident hüquqi şəxs həmin ölkədə vergi uçotuna alınmadan fəaliyyət göstərə bilər.
Məsələn, qeyri-rezidentlərin Azərbaycanda daimi nümayəndəlik kimi fəaliyyəti Vergi Məcəlləsinin 19-cu maddəsi ilə tənzimlənir. Maddənin tələblərinə görə, qeyri-rezident Azərbaycan Respublikasında sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğuldursa, müəyyən müddətdən sonra hökmən vergi orqanlarında uçota alınmalıdır.
Məsələyə tam aydınlıq gətirmək üçün nümunələr üzərində nəzərdən keçirək.
Misal 1
“AA” MMC Türkiyə Respulikasında ofis açıb və yerli qanunvericiliyin tələblərinə görə, fəaliyyətini daimi nümayəndəlik kimi müvafiq dövlət qeydiyyatına alınaraq reallaşdırmalıdır. MMC-nin Türkiyədə olan nümayəndəliyinin ofisinin saxlanması ilə bağlı bütün xərcləri ana şirkət özü ödəyir. İcarə, kirayə müqavilələri ana şirkət tərəfindən rəsmiləşdirilərək birbaşa və ya nümayəndəlik vasitəsilə ödənilə bilər. Tutaq ki, 2025-ci ildə nümayəndəliyin icarə xərcləri 10.000 USD, norma daxilində kirayə xərcləri 5.000 USD və əməkhaqqı 15.000 USD olub. Bu xərclər necə uçota alınacaq?
Göründüyü kimi, MMC-nin Türkiyədə nümayəndəliyi yerli qanunvericiliyin tələblərinə əsasən uçota alınıb və Türkiyə qanunvericiliyinə uyğun qaydada icarədən, kirayədən vergilər tutulacaq (əgər həmin ölkənin qanunvericiliyində belə vergilər nəzərdə tutulubsa). Eyni zamanda, əməkhaqqıdan da Türkiyə Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən vergilər, sosial tutulmalar reallaşdırılacaq.
Eyni vaxtda “AA” MMC-nin özündə də bu xərclər xaricdə olan nümayəndəliyin saxlanması xərcləri kimi uçota alınacaq və mənfəət vergisi bəyannaməsinin 232.1.-ci sətrinə “Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlı xərclər” kimi qeyd olunacaq. 51.000 manat xərc bu sətirdə yazılacaq:
(10.000 + 5.000 + 15.000) = 30.000 USD;
30.000 x 1,7 = 51.000 manat.
Nəzərə alaq ki, kirayə xərcləri norma daxilindədir.
Misal 2
Tutaq ki, “AA” MMC-nin Türkiyədə olan nümayəndəliyi ötən il 100.000 USD gəlir əldə edib. Bu zaman ana şirkətin 2025-ci ilin mənfəət vergisi bəyannaməsinin 217.2-ci “Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda gəlirlər” sətrində 170.000 manat gəlir yazılacaq:
100.000 x 1,7 = 170.000 manat.
Misal 3
Fərz edək ki, “AA” MMC-nin Türkiyədə açdığı ofisin heç bir qeydiyyatı yoxdur və birinci misalda qeyd olunan icarə, kirayə, əməkhaqqı xərclərini ana şirkət özü ödəyir. Bəs bu halda həmin xərclər necə uçota alınacaq?
Burada da həm mühasibat uçotu və vergi uçotu baxımından MMC tərəfindən çəkilən 30.000 USD (51.000 manat) xərc kimi tanınacaq. Xərcləri mənfəət vergisi bəyannaməsinin 232.1-ci sətrində “Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlı xərclər” hissəsində qeyd edilə bilər.
Niyə bu kimi xərclər mənfəət vergisi bəyannaməsinin icarə haqları, əməkhaqqları kimi müxtəlif sətirlərində yazılmır?
Yerli vergi qanunvericiliyinin tələblərinə görə, xərclər müvafiq qaydada sənədlərlə təsdiq edilməli və lazımi bəyannamələrdə əks olunmalıdır. Məsələn, icarələr, kirayələr, elektron qaimə-fakturalar, ödəmə mənbəyində vergi bəyannamələri yazılmaqla təsdiq edilir. Həmçinin, əməkhaqqı xərcləri də vahid bəyannamədə olan məlumatlarla üzləşdirilir. Odur ki, “AA” MMC Türkiyədə ofisin saxlanması ilə bağlı ödədiyi 30.000 USD ilə bağlı elektron qaimə-faktura əldə etməyib. 15.000 USD məbləğində əməkhaqqının vahid bəyannamələrdə əks olunmasına baxmayaraq, uçotun şəffaflığı prinsiplərinə əsaslanaraq bu məbləğin də 232.1-ci sətirdə yazılması daha yaxşı olar. Əks halda, MMC-yə mənfəət vergisi bəyannaməsi ilə bağlı xərclərin sənədlə təsdiq edilməməsi kimi kameral uyğunsuzluqlar daxil olacaq. Bu da əlavə vergilərin hesablanmasına səbəb ola bilər. Ona görə də bu xərclərin mənfəət vergisi bəyannaməsinin 232.1-ci sətrində “Azərbaycan Respublikasının hüdudlarından kənarda gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlı xərclər” hissəsində yazılması daha düzgündür.
Bəs “AA” MMC-nin faktiki olaraq xaricdə heç bir gəlir əldə etməməsinə baxmayaraq, bu xərcləri mənfəət bəyannaməsində nəzərə alına bilərmi?
Burada iki hal mövcuddur. Birinci hal kimi xərclər çəkilib və gəlirlər əldə edilib. İkinci hal kimi isə xərclər çəkilib, ancaq gəlirlər əldə edilməyib.
Vergi Məcəlləsinin 108.1-ci maddəsinə əsasən, bu fəsilə uyğun olaraq gəlirdən çıxılmayan xərclərdən başqa, gəlirin əldə edilməsi ilə bağlı bütün xərclər, həmçinin qanunla nəzərdə tutulmuş icbari ödənişlər gəlirdən çıxılır. Gəlirdən çıxılan xərclər qanunla müəyyən edilmiş qaydada rəsmiləşdirilməlidir. Əks halda, xərclərin gəlirdən çıxılmasına yol verilmir.
Maddədən də aydın olur ki, gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlı olan bütün xərclər gəlirdən çıxılır. Yəni xərcin Azərbaycanda və ya xaricdə çəkilməyindən asılı olmayaraq, bu xərclər gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlı çəkilibdirsə, gəlirdən çıxılır.
Yuxarıdakı nümunədə bu məqam dəqiqləşdirilməlidir. Əgər xaricdə çəkilmiş 30.000 USD xərc gəlirlərin əldə edilməsi ilə bağlıdırsa, xərc kimi nəzərə alınacaq, əks halda, xalis mənfəət hesabına uçota alınacaq.
Qeyd etdiyimiz kimi, bu açıqlamalar ilkin olaraq kameral yoxlamalar zamanı uyğunsuzluqların yaranmaması və onların aradan qaldırılması üçündür.
Səyyar vergi yoxlamaları zamanı vergi orqanları, həmçinin, gəlirdən çıxılan xərclərin qanunla müəyyən edilmiş qaydada rəsmiləşdirilməsinə diqqət yetirəcək və müəyyən edilmiş qaydada rəsmiləşdirilməyən xərclərin gəlirdən çıxılmasına yol verməyəcək. Bu kimi xərclər hesabına azaldılan məbləğlər geri bərpa olunaraq maliyyə sanksiyaları da tətbiq edilə bilər.
Mənbə: vergiler.az
