Bina tikintisi fəaliyyəti ilə məşğul olan sahibkarları maraqlandıran əsas məsələlərdən biri də bina tikintisi bir neçə hesabat dövrünü əhatə etdikdə həmin tikinti üzrə gəlirlərin və gəlirdən çıxılan xərclərin hər hesabat ilinə düşən hissəsinin müəyyən edilməsidir. Bununla bağlı qanunvericiliyin tələblərini iqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, vergi eksperti İsmayıl Bağırov açıqlayır.
Vergi Məcəlləsinin 130.6-cı maddəsinə əsasən, bina tikintisi fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər tərəfindən yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin təqdim edilməsi ilə bağlı gəlir və bu gəlirdən çıxılan xərclər vergi ili ərzində yerinə yetirilmiş işlər (mərhələlər) üzrə təqdim edilən yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin ƏDV-siz məbləğləri ilə həmin sahələrin tikintisi ilə bağlı çəkilən məsrəflər, o cümlədən torpaq sahələrinin alınması ilə bağlı çəkilən məsrəflər əsasında müəyyən edilir.
Misal 1
Bina tikintisi fəaliyyəti ilə məşğul olan müəssisə 2024-cü il ərzində yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin təqdim edilməsi ilə bağlı 300.000 manat gəlir əldə edib. Təqdim edilən yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin tikintisi üzrə çəkilən xərclər isə 240.000 manat, o cümlədən həmin xərclərin 40.000 manatı torpaq sahələrinin alınması ilə bağlı çəkilən xərclərdən ibarət olub. Müəssisənin mənfəətini müəyyən edək.
Vergi Məcəlləsinin 130.6-cı maddəsinə əsasən, bina tikintisi fəaliyyəti ilə məşğul olan şəxslər tərəfindən torpağın alınmasına çəkilən xərclər tikilən binanın dəyərini təşkil edən xərc kimi qəbul olunduğundan, müəssisənin mənfəəti 60.000 manat olacaq:
300.000 – 240.000 = 60.000 manat.
Vergi Məcəlləsinin 130.6.1-ci və 130.6.3-cü maddələrinə əsasən, uzunmüddətli müqavilələr üzrə gəlirlərin və gəlirdən çıxılan xərclərin hər hesabat ilinə düşən hissəsinin müəyyən edilməsi aşağıdakı qaydada aparılır:
– tikintisi həyata keçirilən hər bir bina üzrə çəkilən xərclər bina üzrə ümumi qiymətləndirilən xərclərlə müqayisə edilir və faktiki çəkilən xərcin ümumi xərclərdə xüsusi çəkisi müəyyənləşdirilir;
– həmin binadan təqdim edilmiş yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin satış dəyəri Vergi Məcəlləsinin 130.6.1-ci maddəsinə əsasən müəyyən edilən həcm nisbətində vergi tutulan gəlirlərə aid edilir;
– faktiki çəkilən xərclər gəlirdən çıxılan xərclərə aid edilir.
Vergi qanunvericiliyinin müddəalarına əsasən, uzunmüddətli müqavilə dedikdə, müqavilə üzrə istehsal, quraşdırma və ya tikinti, yaxud bunlarla bağlı xidmətlərin və işlərin vergi ili ərzində başa çatdırılmadığı müqavilə nəzərdə tutulur. Müqavilədə göstərilən işlərin başlandığı gündən 6 ay ərzində başa çatdırılmasını nəzərdə tutan müqavilələr isə uzunmüddətli müqavilələrə aid edilmir.
Vergi Məcəlləsinin 138.2-ci maddəsinə əsasən, vergi ödəyicisi hesablama metodu ilə uçot aparırsa, uzunmüddətli müqavilələrlə bağlı gəlir və bu gəlirdən çıxılan məbləğlər vergi ili ərzində müqavilələrin yerinə yetirilməsinin faktiki həcmlərinə uyğun olaraq uçota alınır.
Vergi Məcəlləsinin 138.3-cü maddəsinə əsasən, müqavilənin yerinə yetirilməsinin faktiki həcmi vergi ili ərzində çəkilmiş xərcin həmin müqavilədə nəzərdə tutulan ümumi qiymətləndirilən xərclərlə müqayisə edilməsi yolu ilə müəyyənləşdirilir.
Bina tikintisi sahəsində aparılan əməliyyatın xüsusiyyətlərinə görə tikinti işləri bir neçə hesabat ilini əhatə edir, alğı-satqı əməliyyatları üzrə müqavilələr, bir qayda olaraq, tikinti işləri tam başa çatmamışdan əvvəl bağlanılır və tikinti işləri ilə bağlı xərclər mərhələli şəkildə çəkilir.
Mənfəət gəlirlərlə gəlirdən çıxılan xərc arasındakı fərqdən formalaşdığı üçün uzunmüddətli müqavilələr üzrə gəlirlərin və gəlirdən çıxılan xərclərin hər hesabat ilinə düşən hissəsinin müəyyən edilməsi aşağıdakı qaydada aparılır:
– tikintisi həyata keçirilən hər bir bina üzrə çəkilən xərclər bina üzrə ümumi qiymətləndirilən xərclərlə müqayisə edilir və faktiki çəkilən xərcin ümumi xərclərdə həcmi müəyyənləşdirilir;
– həmin binadan təqdim edilmiş yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin satış dəyəri bu qaydada müəyyən edilən həcm nisbətində vergitutulan gəlirlərə aid edilir;
– təqdim edilmiş sahələrlə bağlı çəkilən faktiki xərclər isə gəlirdən çıxılan xərclərə daxil edilir.
Misal 2
Bina tikintisi fəaliyyəti ilə məşğul olan müəssisənin smeta, gəlir və xərc məlumatları aşağıdakı cədvəl vasitəsilə izah edək:
Smetada nəzərdə tutulan 2023-cü il 2024-cü il 2025-ci il Yekun Binanın smetada nəzərdə tutulan sahəsi (kv.m) 3.000 Binanın xərclər smetası (manat) 2.500.000 Binanın ƏDV-siz Şərti satış qiyməti (1 kv.m üçün manatla) 1.500 1.600 1.750 Bağlanmış müqavilələr üzrə satılmış binanın sahəsi (kv.m) 1.500 1.000 500 3.000 Bağlanmış müqavilələr üzrə satılmış binanın dəyəri (manatla) 2.250.000 1.600.000 875.000 4.725.000 Çəkilmiş xərclər (manatla) 1.200.000 800.000 500.000 2.500.000 İşin yerinə yetirilmə həcmi (faizlə) 48% 80% 100% 100% Vergitutma məqsədləri üçün gəlir 1.080.000 2.000.000 1.645.000 4.725.000 Vergitutma məqsədləri üçün xərc 576.000 1.024.000 900.000 2.500.000 Mənfəət 504.000 976.000 745.000 2.225.000 Mənfəət vergisi 100.800 195.200 149.000 445.000
Cədvələ əsasən, tikinti şirkətinin tikilən bina üzrə xərclər smetası 2.500.000 manatdır. Şirkətin inşa etdiyi bina üzrə 2023-cü ildə çəkilmiş xərcləri 1.200.000 manat, 2024-cü ildə 800.000 manat, 2025-ci ildə isə 500.000 manat olub. Binanın sahəsi 3.000 kvadratmetrdir.
Bağlanmış müqavilələrə əsasən, 2023-cü ildə ƏDV-siz satış qiyməti (1 kv.m. üçün) 1.500 manat olduğu üçün 1.500 kv.m satışa görə 2.250.000 manat (1500 x 1.500 = 2.250.000), 2024-cü ildə ƏDV-siz satış qiyməti (1 kv.m üçün) 1.600 manat olduğu üçün 1.000 kv.m satışa görə 1.600.000 manat (1.600 x 1.000 = 1.600.000), 2025-ci ildə isə ƏDV-siz satış qiyməti (1 kv.m üçün) 1.750 manat olduğu üçün 500 kv.m satışa görə 875.000 manat (1.750 x 500 = 875.000) məbləğində gəlir hesablanıb.
Bu halda, faktiki çəkilən xərcin ümumi xərclərdə xüsusi çəkisini, yəni işin yerinə yetirilmə həcmini müəyyən edək. 2023-cü ildə 48%, 2024-cü ildə 80%, 2025-ci ildə isə 100% təşkil edir:
(1.200.000 : 2.500.000) x 100 = 48%;
((1.200.000 + 800.000) : 2.500.000) x 100 = 80%;
((1.200.000 + 800.000 + 500.000) : 2.500.000) x 100 = 100%.
İndi isə illər üzrə tikinti şirkətinin gəlirini, xərcini, mənfəətini və mənfəət vergisini müəyyən edək.
2023-cü il üzrə:
Vergitutma məqsədləri üçün gəlir: 1.080.000 manat (2.250.000 x 48% = 1.080.000)
Vergitutma məqsədləri üçün xərc: 576.000 manat (1.200.000 x 48% = 576.000)
Mənfəət: 504.000 manat (1.080.000 – 576.000 = 504.000)
Mənfəət vergisi: 100.800 manat (504.000 x 20% = 100.800)
2024-cü il üzrə:
Vergitutma məqsədləri üçün gəlir: 2.000.000 manat (2.250.000 + 1.600.000) x 80% = 3.080.000 – 1.080.000 = 2.000.000)
Vergitutma məqsədləri üçün xərc: 1.024.000 manat ((1.200.000 + 800.000) x 80% = 1.600.000 manat – 576.000 = 1.024.000)
Mənfəət: 976.000 manat (2.000.000 – 1.024.000 = 976.000)
Mənfəət vergisi: 195.200 manat (976.000 x 20% = 195.200)
2025-ci il üzrə:
Vergitutma məqsədləri üçün gəlir: 1.645.000 manat (2.250.000 + 1.600.000 + 875.000) x 100% = 4.725.000 – 1.080.000 – 2.000.000 = 1.645.000)
Vergitutma məqsədləri üçün xərc: 900.000 manat ((1.200.000 + 800.000 + 500.000) x 100% = 2.500.000 – 576.000 – 1.024.000 = 900.000)
Mənfəət: 745.000 manat (1.645.000 – 900.000 = 745.000)
Mənfəət vergisi: 149.000 manat (745.000 x 20% = 149.000)
Qeyd edək ki, çəkilən xərclər yekunda smetadan yüksək olduğu halda, faktiki xərclər əsas götürülür. Xərclər smeta üzrə təsdiq edilən xərclərdən az olduqda isə sonuncu hesabat ilində dürüstləşmə aparılır.
Hər yaşayış və qeyri-yaşayış sahəsi bağlanmış müqavilələrdə nəzərdə tutulmuş qiymətlə gəlirlərə aid edilir.
Mənbə: vergiler.az
